Terug naar het overzicht

Venster op Overijssel

Allereerst een reactie van een Rijssenaar naar aanleiding van het vorige stuk over de Stieltjeskaarten. Hierin werd genoemd dat de primeur van deze kaarten staat afgebeeld in ‘Historische Streekatlas NL’. Maar er is een andere primeur, van veel eerder datum en wel van de Historische Kring Rijssen. In de uitgave ‘De Oosterhof. Een landgoed in het Reggedal’ (uitgegeven in 2008) staat ook een kaart van Stieltjes gepubliceerd, zo liet iemand van de HK Rijssen telefonisch weten. Daar doen we het bij Historisch Centrum Overijssel voor. Het is leuk dat deze verhalen worden gelezen maar nog belangrijker is dat de kaarten gezien en gebruikt worden.

Rijnbrink
Deze kaart (toegangsnummer 1723, inventarisnummer 16) prijkt op archieven.nl en op de website van het HCO. Het is de bedoeling dat het HCO haar collecties vindbaar, doorzoekbaar en raadpleegbaar presenteert voor iedereen. Zichtbaar maken is daarbij erg belangrijk. Zodra een archief of collectie wordt overgedragen maken we een toegang aan in archieven.nl, zodat iedereen kan zien dat het is te raadplegen op het HCO. Het mooiste is wanneer een instelling iets om niets schenkt en er al digitale bestanden van zijn. Dat was het geval met de kaarten van de Rijnbrink in Nijverdal (nu in Deventer), waar deze kaart er een van is.

Rijnbrink – vroeger de Overijsselse Bibliotheek Dienst (OBD) – heeft de kaarten onlangs geschonken aan het HCO. De wens kwam overeen met de speerpunten van het HCO: de kaart zichtbaar en bruikbaar maken voor iedereen. Bij de scans had iemand er ooit goede beschrijvingen aan toegevoegd. Voor de kaartbeheerder is het dan eenvoudig: toegang aanmaken, beschrijvingen erin zetten en de afbeeldingen koppelen en de leverancier laten publiceren. Onder toegang 1723 staan de eerste ongeveer dertig kaarten voor je klaar om bekeken en gedownload te worden. Ga je gang en veel plezier!

Kaart van Overijssel uit kaartencollectie Rijnbrink, Historisch Centrum Overijssel

Omlijst gat
De kaarten behoorden in de tijd van de OBD tot een collectie. Het kenmerk is dat ze (soms heel) oud zijn, van voor 1865 en – de kaartseries uitgezonderd – geen onderlinge samenhang vormen. De een is meer bijzonder dan de ander, maar stuk voor stuk zijn ze allemaal prachtig. En dan springt een kaart in het oog. Een enorm ding, lijkt het wel. Schijn bedriegt, want de afmetingen zijn 35 x 44 centimeter.

Het lijkt wel of de kijker in een gat wordt gezogen en ergens neervalt. De dikke kronkellijn links redt de beschouwer uit deze onzekerheid, want dat is de IJssel. Zuiderzee. Schokland. Rechts land. Duidelijk. We zien afgebeeld Overijssel maar dan dik omrand met een enorme rand, die door de perspectivische weergave nog breder lijkt. De maker heeft rekening gehouden met schaduwwerking, wat het beeld nog vreemder maakt. Door deze projectie lijkt het alsof de kaart in een schilderijlijst zit, en zo aan een muur gehangen kan worden, of het lijkt alsof Overijssel in de verte te zien is vanuit een nis. Er zijn wel meer van deze kaarten in diverse collecties in het HCO en waarschijnlijk ook in andere instellingen. Dit exemplaar is niet ingekleurd. De titel is in de Franse taal, uitgegeven door P. van der Aa in 1713. De kaart hoorde thuis in een atlas van dezelfde uitgever.

Het kaartbeheer (en daarbij de historische kartografie) is een veelzijdig vakgebied. Deze kaart is gedrukt om ingebonden in een atlas te worden verkocht. De vouw in het midden van het blad duidt daar ook op. Ooit is de kaart er later weer uitgehaald om te verkopen als los exemplaar. Soms leveren de kaartbladen per stuk samen meer op dan een gebonden atlas. Sinds men in staat was kaarten te drukken bestaat er handel in. De kaart die je hier ziet afgebeeld is waarschijnlijk ook met dat doel vervaardigd: voor de commerciële verkoop in een atlas – de commerciële kartografie.

– Ester Smit, cluster Collectie