Terug naar het overzicht

‘Stieltjes echt de vondst van de dag’

Kaarten werden en worden vervaardigd in een bepaalde samenhang. Meestal horen ze bij een dossier of bij een archiefstuk. Natuurlijk hebben we de commerciële kartografie maar het leeuwendeel van de kaartencollecties in Historisch Centrum Overijssel (HCO) hoort bij een archief en hebben een context.

Als een landmeter vroeger de velden introk om stukken land in kaart te brengen handelde hij dikwijls in opdracht. Toen bijvoorbeeld het kadaster werd opgericht werden de percelen en woningen van eigenaren in kaart gebracht. Dat deze kaarten tegenwoordig informatie bevatten voor allerhande historisch onderzoek deed toen helemaal niet ter zake. Details die op het eerste gezicht helemaal niet van belang lijken (bijvoorbeeld dat ergens een korenmolen en verderop een watermolen staat aangegeven), kunnen voor iemand die daar onderzoek naar doet van onschatbare waarde zijn waarbij een aanname met (kartografisch) bewijs wordt bevestigd.

Bezoekers die op zoek zijn naar een specifieke kaart, moeten beseffen dat ‘de perfecte kaart van onderwerp x of y’ niet bestaat. Aan de kaartbeheerder de taak om de vrager zo goed mogelijk tegemoet te komen. Er bestaat geen kaart waarop alle molens van Overijssel staan (althans niet in het HCO, maar wij houden ons warm aanbevolen) maar een militaire kaart zou een mooie bron kunnen zijn en misschien zijn er stadsplattegronden van verschillende steden waarop een aantal molens staan ingetekend. De kaarten tezamen vormen de bronnen, waarmee een geschiedenis gereconstrueerd wordt.

Zo werd het HCO op een regenachtige dag vereerd met een bezoek van twee onderzoekers, die de Historische atlas NL. Hoe Nederland zichzelf bijeen heeft geraapt willen gaan samenstellen. Een atlas maken, zeker met een bepaald onderwerp is moeilijk, want zoals hierboven beschreven, kaarten werden gemaakt in een context bij een stuk en niet voor een toekomstig thema. Het eerste deel van de Historische atlas NL. was een groot succes; de eerste oplage was in een week uitverkocht. De atlas krijgt een vervolg en er gaan meer delen verschijnen. Om te beginnen deel twee over de streken in Nederland: Historische Atlas NL (deel 2), de kleine schaal van Nederland. Dit deel zal de geschiedenis van de tientallen streken en eilanden behandelen. Ze willen de ultieme manuscriptkaart vinden die het verhaal vertelt van de streek, mét een thema. De onderzoekers zochten een heel gedetailleerde kaart van Twente die in het thema industrie past, liever geen gedrukte, maar een die met de hand is gemaakt (manuscript). Ook hier geldt, een kaart waarop alle fabrieken door de eeuwen heen in Twente staan, is er niet (althans, wederom, niet in de collectie van het HCO, maar ook hier geldt de warme aanbeveling). Als kaartbeheerder moet je altijd over begrenzingen heen denken, dat maakt het vak zo leuk.

Er zijn wel gedetailleerde kaarten van Twente, vervaardigd door bijvoorbeeld ingenieur Thomas Johannes Stieltjes (1819-1878). Vanaf ongeveer 1848 was hij werkzaam bij de N.V. Overijsselse Kanalisatie Maatschappij (OKM). De OKM wilde Overijssel met een kanalenstelsel beter ontsluiten ten behoeve van de steeds verder gaande industrialisatie. Omdat spoorlijnen nog niet bestonden leken kanalen een goede oplossing. Stieltjes heeft onder leiding van Willem Staring (1812-1895) alle waterwegen van Overijssel onderzocht en samen met hem een rapport geschreven. Bij dat rapport hoorden ongeveer 750 kaarten. Vier bladen van een serie vormen Twente en zie hier, in manuscript, gedetailleerd, om de industrialisatie verder te bevorderen met infrastructuur een kaartserie waar de onderzoekers naar op zoek waren. De kaartbladen zijn prachtig. De onderzoekers waren erg tevreden en ze kunnen een gedetailleerd beeld bij de geschiedenis construeren. Een van hen stuurde een bedankbericht. ‘Hartelijk dank voor jullie warme en enthousiaste ontvangst gisteren bij het HCO.’[…] ‘een fantastische en inspirerende start van het onderzoek voor onze Historische Streekatlas NL.’ […] ‘Zoals ik gisteren al zei, vind ik Stieltjes echt de vondst van de dag.’

– Ester Smit, team Collectie