Terug naar het overzicht

Mooi manuscript

Voor u ziet u een manuscriptkaart van Overijssel. De kaart is sober uitgevoerd. In een eenvoudige ovalen cartouche rechtsboven staat de titel ‘Schets van de tegenwoordige Grenzen der Provincie Overijssel’. Links onderaan staat een opmerking: NB: De naamen der op de grenzen liggende Gemeenten zijn met rood geschreeven.’ Onder het kader in het midden is ‘Oud Archief van Overijssel’ gestempeld. De kaart hoort thuis in toegang 0266 (kaartencollectie van het Rijksarchief Overijssel) en heeft inventarisnummer 54. De reden waarom de kaart gemaakt is, of bij welk archief deze zou kunnen horen is niet bekend.

Kaart van Overijssel, 1818, kaartencollectie Rijksarchief Overijssel

De kaart is mondjesmaat gekleurd. Naast de aan de provinciegrens liggende Gemeenten zijn de rivieren, Zuiderzee, de zeedijk en de steden met respectievelijk groen en geel, blauw, bruin en rood aangegeven. Doordat de verschillende gemeenten aan de provinciegrens worden afgewisseld met groen en geel oogt de kaart heel kleurig. Er staan een paar gegevens op, zoals plaats- en gemeentenamen. In de oude catalogus van de kaartencollectie staat: ‘Schets van de tegenwoordige grenzen van Overijssel. z.j.’ ofwel: zonder jaar; het jaar is niet bekend. We zouden een poging kunnen wagen om dat eens te achterhalen.

Gemeentegeschiedenis.nl
Er bestaat een heel interessant en informatief platform – gemeentegeschiedenis.nl-  waarop de oude gemeenten gegeorefereerd staan. Toen de gemeenten in de Franse tijd werden ingevoerd en in 1815 (toen Nederland een Koninkrijk was met een eigen bestuur) definitief vorm kreeg, waren het er meer dan 1100. Door de vele herindelingen, fusies en samenvoegingen heeft Nederland in totaal 1700 verschillende gemeenten gekend. Nu zijn het er volgens het CBS iets meer dan 350.

Het collectief Hic Sunt Leones brengt door middel van digitale toepassingen ‘witte vlekken’ in kaart. Volgens een oude kartografische legende werden onbekende gebieden in de oude kartografie aangeduid met de term ‘hic sunt leones’ (hier zijn leeuwen). Een van de projecten van het collectief, of Kollektief zoals zij zelf schrijven, is het platform gemeentegeschiedenis.nl waarop alle Nederlandse gemeenten in kaart zijn gebracht inclusief gegevens over hun bestaan en eventuele opheffing. Kaartbeheerders maken dankbaar gebruik van dit soort bronnen.

Op de manuscriptkaart staan gemeentenamen waarvan sommigen nog steeds bestaan. Andere gemeenten echter zijn verdwenen omdat ze zijn gefuseerd. Op gemeentegeschiedenis.nl staat het jaar van opheffing er zoals genoemd precies bij. Hardenberg bijvoorbeeld, heeft bestaan ‘van oudsher tot 1-7-1818, daarna opgegaan in Ambt [en] Stad Hardenberg’. Ommen kent een vergelijkbare geschiedenis. In 1818 is deze gemeente heringedeeld in drie gemeenten: Stad- en Ambt Ommen en Avereest. Avereest staat op de kaart, maar als dorp in zwarte inkt en dus niet als gemeente (dat met rode inkt staat geschreven). Kuinre en Steenwijkerwold in het Land van Vollenhove bijvoorbeeld zijn opgeheven in 1973. Maar door de spelling en schrijfwijze is te zien dat het een negentiende-eeuwse kaart is. Door op gemeentegeschiedenis.nl na te zoeken wanneer genoemde gemeenten zijn opgeheven (of niet), kunnen we ervan uitgaan dat de kaart rond 1818 is gemaakt. De reden van vervaardiging blijft zelfs met de beste digitale platforms onopgehelderd.

– Ester Smit, cluster Collectie