Terug naar het overzicht

Krijgt Keizer Karel V gelijk?

Voor je zie je een eeuwenoude kaart uit een van onze archiefcollecties met een actueel thema. Het noorden is rechts en daarmee krijgen we een duidelijker beeld, waardoor de namen zich makkelijker laten lezen. Met de klok mee zien we: Veenhuyssen, Keunrekerck, ’T Slot ter Keunre, Blanckenham, Blockzyl, Volenhove, die Voorst, Genemuyden, Grafhorst, Campen, Camperveen, Oosterwolde en Elborch. Op de eilanden Ens en Emeloert en in het groot Camper Eilandt.

Kaart vervaardigd in opdracht van Karel V tijdens een visserijkwestie, collectie Historisch Centrum Overijssel

Actueel
De kaart is vervaardigd in opdracht van Karel V tijdens een decennialang spelende visserijkwestie. Hollandse vissers visten in Overijsselse wateren. Het enige wat zij hoefden te doen was een gunstige westenwind af te wachten en uitvaren met kuilnetten (netten met afgesloten achterkant). Eenmaal vol kon de buit worden binnengehaald. De Overijsselse en Friese vissers vonden dit maar niets. Wat deden die Hollanders voor de Overijsselse kust? De Hollanders beriepen zich op het vrije recht van de (Zuider)zee, terwijl de Overijsselaars zich hielden aan hun oude privileges, ooit eens bestendigd door de bisschop van Utrecht, David van Bourgondië (1426-1496) en later door Keizer Karel V (1500-1558). De Hollandse vissers hadden hier niet zoveel boodschap aan, zij stonden immers onder het gezag van de Graven van Holland.

Steur
De visstand werd steeds slechter aan de Oostwal. Een vis in het bijzonder had veel te lijden: de steur. De kwestie liep zo hoog op dat er vechtpartijen uitbraken, die uitmondden in arrestaties. Te langen leste werden er een bespreking en een conferentie belegd (in Kampen in 1533 en in Vollenhove, in 1534) en uiteindelijk kwam de zaak voor bij de Hoge Raad in Mechelen. Na een lange tijd van gesteggel waarbij opgelegde maatregelen keer op keer werden geschonden en er over en weer klappen vielen, kwam de Hoge Raad op 10 mei 1559 tot een uitspraak. De Hollanders mochten niet meer vissen bij de kusten van Overijssel en Friesland. De Keizer zag eveneens in dat het snel gedaan zou zijn met de visserij als men in dit tempo bleef vissen. Als de vissers niet oppasten, visten ze de zee nog leeg.

Door zo’n uitspraak zou de visstand weer toe moeten nemen. Maar helaas. De visstand liep nog steeds terug. Vingen de vissers in Vollenhove eerder 250 steuren per jaar, in 1564 bijvoorbeeld was het aantal teruggelopen naar dertig. Kennis van ecosystemen had men nog niet. Afnamen van de vis- en steurstanden had wel voor een deel, maar niet alleen met de overbevissing te maken. De drooglegging van moerassen en de bevolkingsgroei waren daar ook debet aan.

Welke context?
De kaart laat zich wat betreft jaar van vervaardiging en context wat moeilijk duiden. Er staan plaatsen op die niet meer bestaan. Verzwolgen dorpen? Er wordt aangenomen dat de kaart tot stand is gekomen tussen twee grote stormvloeden in: de Pontiaansvloed (1552) en de Allerheiligenvloed (1570). Maar er is meer, namelijk de jaren tussen 1533 (toen de eerste onderhandelingen over de kwestie begonnen in Kampen) en de definitieve uitsprak van de Hoge Raad (in 1559). De kusten bij Kampen en Vollenhove zijn heel gunstig afgebeeld, alsof de maker het gelijk aan Overijsselse kant probeerde te krijgen. Bij welk archief of processtuk moeten we deze kaart plaatsen? Hoort het bij de Hoge Bank en Klaring (hoogste rechtsorgaan uit die tijd) of onder het archief van de Stadhouder, Kanselier en Raden? Een negentiende-eeuwse aankoop is het niet, gezien de kwestie die speelde bij de totstandkoming van de kaart. Voorlopig is het een van de oudste kaarten van HCO (ervan uitgaande dat deze voor 1559 tot stand is gekomen) opgeborgen onder het Statenarchief van Overijssel, Ridderschap en Steden, toegang 0003.1, inventarisnummer 451.

Detail kaart vervaardigd in opdracht van Karel V tijdens een visserijkwestie, collectie Historisch Centrum Overijssel

Heeft hij gelijk?
Hoe is het afgelopen met de steur? Die is allang uitgestorven (evenals de zalm, trouwens) in Nederland. In het IJsselmeer zijn amper tien verschillende soorten vis over. Slechts vijftig bedrijfjes kunnen nog bestaan van de visserij. Op sommige websites staat dat het IJsselmeer het zwaarst beviste meer ter wereld is. Als dat zo doorgaat krijgt keizer Karel V nog gelijk.

Met dank aan collega Jos Mooijweer.
– Ester Smit, cluster Collectie

Meer lezen? Bronnen en literatuur:
Mooijweer, J. ‘De ‘status’ van Kuinre, Blokzijl en Zwartsluis gedurende het Ancien Régime’ in: OHB (1992)
Boer, P.C. de, en A.J. Geurts, Oude burchten in het nieuwe land. De middeleeuwse kastelen van Kuinre in de Noordoostpolder (Lelystad 2002)
Deelder, C. L. en A. H. Huussen ‘Opmerkingen betreffende de kuilvisserij op de voormalige Zuiderzee, voornamelijk in de zestiende eeuw’ in: Holland – Regionaal Historisch Tijdschrift, jaargang 5 nr. 5 (oktober 1973)