Terug naar het overzicht

Het Oldehuis; weer wat moois uit de kluis

We zien hier een tekening in potlood. Bij het kaartbeheer horen ook technische plans, prenten en tekeningen. Dit lijkt een stadsgezicht, maar schijn bedriegt. Als we de papierzijden als een koker aan elkaar zouden plakken, en we konden binnenin de koker kijken, staan we midden op het plein Het Oldehuis te Vollenhove. De tekening is dus een 360-gradenprojectie. Het stuk hoort bij de kaartencollectie van het oude Rijksarchief, toegangsnummer 0266.1, inventarisnummer 1227.12. Het is een reeks van twaalf kaarten en prenten. De tekening stamt uit de eerste helft van de negentiende eeuw, en is hoogstwaarschijnlijk vervaardigd door de heer Seidel, maar dat is niet zeker. Collega Jos Mooijweer vertelt over dit vroege verleden:

In 1165 liet de bisschop van Utrecht op deze plek een donjon bouwen. Waarschijnlijk stond er al een houten bouwseltje, maar dat weten we niet zeker. De Zuiderzee was nog een binnenmeer. Er stond een hoge toren, die werd opgericht op een natuurlijke heuvel van keileem in het ongerepte veenlandschap. In feite was het een dwangburcht met als doel aanvallen van furieuze Friezen af te slaan. Inmiddels woedden er hevige stormen, waarbij het binnenmeer steeds meer land opslokte. Vele stukken land van de bisschop werden verzwolgen door het water. Uiteindelijk was het resultaat gunstig. De burcht was aan een zee komen te liggen en om in Vollenhove te komen hoefde hij alleen nog maar op de boot te stappen. Zo kon hij het gebied van de Geldersen, met wij hij altijd in de clinch lag, omzeilen.

Kaart Het Oldehuis te Vollenhove

De keileemheuvel lag een paar meter boven de zeespiegel, en de donjon torende daar weer hoog bovenuit. Kortom, het bouwwerk was een markant punt in het verder vlakke landschap van de Kop van Overijssel (Oversticht). Het uitzicht vanaf de toren moet overweldigend zijn geweest. Het complex, de ligging ten opzichte van het land, bovenop de keileemheuvel vormde een unieke plek in wat nu Nederland is.

Het Oldehuis was de Overijsselse residentie van de Utrechtse bisschop. In 1528 echter moest door politieke verwikkelingen met Keizer Karel V, waar we nu niet op ingaan, een deel van zijn kerkelijke macht aan de wereldlijke heerser afstaan. Het Oversticht (Overijssel) viel niet meer onder het Sticht (Utrecht, waar de bisschop de baas was). Het Oldehuis verviel hiermee als bisschoppelijke residentie en werd de ambtswoning voor de Drost van Vollenhove, die er ook rechtsprak en zijn vonnissen voltrok, bij de plaatsput. De plek waar de tekenaar ongeveer gestaan moet hebben.

Toen het drostambt Vollenhove in 1807 werd afgeschaft (Vollenhove werd een gemeente), kwam het Oldehuis leeg te staan. Men besloot de toren te gebruiken als gevangenis, en in een van de bijgebouwen een tuchthuis te vestigen. In die context is de tekening gemaakt. De maten staan aangegeven in voeten. Boven het gebouw naast de toren staat ‘Tegenwoordige Tuchthuis’. Verder zien we een poort en een cipierswoning. Tussen twee torens staat ‘[…] dient afgebroken te worden is ook nergens nut toe’. Dit zou niet het enige zijn dat zou worden gesloopt. Het mooie kasteel was een ernstig lot beschoren.

In 1854 is ten behoeve van de aanleg van een haven de eens zo machtige burcht gesloopt. Men creëerde in de zeedijk een doorgang, die een verbinding vormde met de kasteelgracht, een deel van de keileemheuvel werd eveneens afgegraven. Het sloopmateriaal is gebruikt voor het verharden van wegen. Gunstig voor de visserij en het wegennet, funest voor het kasteel. De twaalfde-eeuwse donjon, de kapel, het gehele complex, de plek; er is niets meer van over. Overijssel kent weinig grote burchten, en kleinere kastelen zijn dikwijls verbouwd tot landhuizen. Eigenlijk is alleen Rechteren met trotse toren een ‘echt’ kasteel. Volgens de overleveringen zou het Oldehuis veel groter zijn geweest dan Rechteren. Een stuk gesloopte geschiedenis. Gelukkig hebben we de tekeningen nog.

– Ester Smit, team Collectie