Terug naar het overzicht

Een vreemde kaart

De in Amsterdam woonachtige Vlaming Pieter van den Keere vervaardigde in 1617 een bijzondere kaart. Dit exemplaar hoorde ooit bij de bibliotheekcollectie van het Provinciehuis. In 2007 is deze collectie overgedragen aan Historisch Centrum Overijssel. De kaart hoort bij toegang 0025.16 (nog in de maak!) met voorlopig nummer PBO-029B.

Verscheurd
De kaart is gemaakt tijdens het Twaalfjarig bestand (1609-1621). Nederland (de Republiek) was verscheurd in een Spaans en een Staats deel. Tussen die twee woedden heftige conflicten, bovendien werd de Staatse regering door religieuze ruzies uit elkaar gedreven. Kortom, onrustig. Overijssel had haar definitieve vorm nog niet gekregen, grenzen waren nog vaag, plaatsnamen hebben nog geen eenduidige spelling.

Kaart van Overijssel, vervaardigd door Pieter van den Keere, 1617, collectie Historisch Centrum Overijssel

Op het eerste gezicht is niet helemaal duidelijk wat hier wordt afgebeeld. Als we de kaart een kwartslag naar links draaien komt de Zuiderzee links te liggen. Nu krijgen we een helderder beeld en herkennen we Overijssel beter. Tegenwoordig is op de meeste kaarten het noorden boven; volgens de Mercatorprojectie. Vroeger was die afspraak niet zo strak.

Afgebeeld zijn de IJsseldelta, Zuiderzee, Salland en de Kop van Overijssel, die laatsten geel omzoomd, Twente en Drenthe met roze rand. Links en rechts (of boven en beneden) ervan staan Gelderland en Friesland en linksonder het wapenschild van Overijssel, rechtsboven twee figuren en de titel in cartouche ‘Ditio Trans isu Lana’. Dat is duidelijk; het was de bedoeling van de kaartmaker om Overijssel af te beelden.

Ontoegankelijk Overijssel
Door de Tachtigjarige Oorlog en de onstabiele situatie was Overijssel slecht toegankelijk. Even kijken hoe het gebied er precies bij lag zat er voor de landmeters niet in. Er zijn hele studies gewijd aan welke drukkers met welke koperplaten de kaarten maakten. De koperplaten werden dikwijls doorverkocht of overgenomen. Ook hierover zijn vele boeken geschreven. Omdat Overijssel moeilijk te bereizen was, maakten kaartmakers gebruik van oude kaarten en oude koperplaten. Spelling van steden, maar ook vaarwegen die helemaal niet bestonden, verschenen toch op de nieuwe kaart die daarmee meteen verouderd was. Sommige fouten had men eeuwenlang niet in de gaten. Op deze kaart zien we linksboven een afbeelding van Deventer als provinciehoofdstad. Had Pieter het niet begrepen?

Geen fout
Over deze kaart is in 2018 een heel leuk boekje verschenen, getiteld ‘Deventer als hoofdstad van Overijssel’. Voordat Zwolle de provinciehoofdstad werd (ruwweg gezegd in 1800), stonden de steden in hiërarchisch verband. Een moederstad had dochters en kleindochters. De kleine steden gingen, als ze er bij het eigen gerecht met een zaak niet uitkwamen, naar hun moederstad. De rechtbank in de moederstad deed dan uitspraak over de kwestie, die bindend was. Zo had Deventer de dochtersteden Zwolle, Rijssen, Ommen, Goor en nog meer. Onder Zwolle stonden bijvoorbeeld Genemuiden en Steenwijk. Pieter van den Keere had het juist heel goed begrepen.

Deventer lijkt de hoofdstad, maar hoofdsteden zoals wij dat nu gewend zijn bestonden toen nog niet. We moeten er bij oude kaarten dus altijd bewust zijn van de politieke situatie die wordt weergegeven van dat moment. Voor ons onlogische grenzen waren vroeger misschien heel belangrijk, soms om redenen die wij allang zijn vergeten. En bij elke kaart moeten we ons bij het bekijken afvragen: ‘Waar is het noorden?’ Soms komen we dan voor de leukste verrassingen te staan.

Meer lezen?
Over niet bestaande vaarwegen:
Schrier, D.M. van der De Potbeek, een mysterieuze vaarweg langs Markelo In: Overijssels Historische Bijdragen, deel 104 (2004)

En voor meer achtergrondinformatie over deze kaart:
Clemens Hogenstijn ‘Deventer als hoofdstad van Overijssel (2018)

– Ester Smit, cluster Collectie