Terug naar het overzicht

Een centsprent

Groot aantal reacties op ‘Deze is wel heel klein’
Het vorige bericht ‘Deze is wel heel klein’ ging over een houtgravure van een kaartje van Overijssel. Het regende reacties en dat wordt uiteraard zeer gewaardeerd. Dank u wel!

Kort samengevat de drie meest gedetailleerde even op een rij.

Ook in andere instellingen
Allereerst een tip naar de website van het Rijksmuseum in Amsterdam. Daar staan twee kaartjes van Overijssel, ongekleurd, met vier prenten en begeleidende tekst op een vel. Linksboven is de kaart van Overijssel zichtbaar, dezelfde als die in onze collectie. Er zijn dus meer van deze kaartjes, maar die van Historisch Centrum Overijssel is gekleurd en een afbeelding op zich.

Dhr. Dinand Webbink plaatste zijn reactie via Old Heldern de Noaberschop op Facebook, zijn zoekactie stuitte op google.books. Even kort gezegd werden de prentjes aanvankelijk uitgegeven door D. Broedelet, maar deze ging failliet. Jan Schuitemaker nam het bedrijf over en zette de uitgave voort in Purmerend. Schuitemaker wilde zoveel mogelijk prenten drukken, een massaproductie, tegen een zo laag mogelijke prijs, zonder de kwaliteit uit het oog te verliezen. Hij noemde zijn drukkerij daarom een prentenfabriek, zo gaat Webbink verder op Facebook, waarbij hij gegevens vond in de catalogus van de Universiteitsbibliotheek van Amsterdam. Er zijn vergelijkbare kaartjes te vinden van andere provincies.

Bij diezelfde universiteitsbibliotheek, de Collecties van de Universiteit van Amsterdam, in het Allard Pierson werkt dhr. Dr. Peter van der Krogt. Hij voegde in zijn reactie toe dat de kaartjes zijn bedoeld als leerstof. (Vandaar het ‘dociele toontje’ van de begeleidende tekst) en hij verwijst in zijn toelichting naar het Gelders Archief. De serie is thematisch opgezet. Vaderlandse geschiedenis, aardrijkskunde, […] worden verbeeld en voorzien van informatieve teksten die gericht waren aan de wat oudere jeugd. Van 1841 tot 1849 stond de serie onder redactie van de onderwijzer Gijsbertus van Sandwijk (1794-1871), onderwijzer […] aan de Staatsburgerschool te Purmerend.

Prentenfabriek
Het ‘Prenten-Magazijn’, zo schreef van der Krogt verder, was begonnen door de Utrechtse boekhandelaar Broedelet in 1841. Hij publiceerde twee series van elk 24 bladen, maar ging in 1843 failliet. De uitgave werd overgenomen door Jan Schuitemaker (1821-1880) te Purmerend. Bij hem verscheen in 1844 in de derde serie als nummer 53 het blad Gelderland. Op ons kaartje is geen nummer te zien. Vermoedelijk is dus ook dit kaartje ooit afgebeeld geweest met drie andere afbeeldingen op een vel, maar ooit eens uitgesneden en als kaart aangekocht. We laten Van der Krogt verder aan het woord: In 1857 verkocht Schuitemaker zijn Prenten-Magazijn aan Dirk Noothoven van Goor, die de prenten herdrukte. Jan Schuitemaker was in Nederland de eerste die deze zgn. centsprenten op industriële wijze ging produceren en hij noemt zijn onderneming dan ook ‘Prentenfabriek’.

Diverse bronnen schrijven dat de serie een enorm succes was. Ondanks dat dwong de concurrentie Schuitemaker vanaf 1856 zijn prenten te kleuren. Onze prent is dus van na 1856. Het kleuren is snel en schematisch gedaan, waarschijnlijk om de prijs zo laag mogelijk te houden. Met de Atlas des Enfans heeft het niets te maken, hoogstens inspiratie, zo sluiten we af met een opmerking van dr. Van der Krogt. Tot zover de reconstructie met de hartelijke dank voor de commentaren. We hebben van doen met een zogenaamde centsprent uit een prentenfabriek, vervaardigd door Schuitemaker na 1856.

Meer prenten voor een cent
Nu een afbeelding. Centsprenten hebben we meer in de collecties van Historisch Centrum Overijssel, zoals deze, gedrukt door Johannes Zeehuizen jr. te vinden onder toegang 1680 (tekeningen en prenten van het Gemeentearchief Zwolle) kenmerk 854-TP000291. Deze vissen zijn houtsneden, afgedrukt op goedkoop grijzig papier. De gedichtjes zijn aandoenlijk, ter lering en vermaak. Johannes Zeehuizen (1810-1863) was van 1851-1863 burgemeester van Genemuiden, in de tweede kwart van de negentiende eeuw had hij een boekhandel aan de Roggestraat in Zwolle. Vermoedelijk was van een massaproductie à la Schuitemaker geen sprake, maar waarschijnlijk werden de kosten wel zo laag mogelijk gehouden, gezien de papierkwaliteit.