Terug naar het overzicht

Doek of kaart?

In het kaartendepot van Historisch Centrum Overijssel in Zwolle ligt een nogal slappe kaart met daarop gedrukt de provincie Overijssel. Als papier heel vaak gehanteerd is, wordt het amorf. Dat wil zeggen dat het aanvoelt als een vaatdoek. In feite moet het stuk gerestaureerd (verstevigd) worden, waardoor het weer een paar eeuwen mee kan.

Amorf
Dit exemplaar, behorende tot de kaartencollectie van het oude Rijksarchief Overijssel (RAO) (nu toegang 0266.1) met inventarisnummer 1937, is echter niet amorf, maar toch slap. Geen papier maar stof -zo zacht dat het wel zijde lijkt. Gedrukte kaarten die geplakt zijn op linnen zijn in diverse archieven te vinden. Meestal bestaat de kaart uit meerdere facetten, zodat het opvouwen makkelijk en zonder scheuren gaat. Of de kaartbladen worden op stevig linnen geplakt en aan stokken gemonteerd om decennialang te dienen als wandkaart. Hier is geen papier te bekennen en er zijn geen stokken te bespeuren.

Kaart NL-ZlHCO_0266_1937

Stof
Zelfs de vraag of het zijde of linnen is, laat zich moeilijk beantwoorden. Vermoedelijk zijde, maar was dat wel sterk genoeg? En waarom? Laten we de kaart onder de loep nemen. Boven het kader staat: Atlas du Royaume des Pays-Bas en: Dédié a son Excellence le Ministre du Waterstaat et des Travaux Publics &c &c &c ofwel: Atlas van het Koninkrijk Nederland, opgedragen aan zijne Excellentie de Minister van Waterstaat en Publieke Werken (enzovoorts, driemaal). In de cartouche staat de titel Over-Yssel, divisé arrondissements et cantons le justice de puix en dat spreekt -als we de spaarzame inkleuringen bekijken- voor zich. Niet alle kleur is gekleurd, maar verkleurd door de tand des tijds. C. van Baarsel en zonen was de graveur en uitgever is F.J. Weygand in 1839. M. Donkersloot noemt in haar Repertorium van Nederlandse kaartmakers dat Weygand in Den Haag werkte en vanaf 1816 actief was. Van Baarsel werkte in Amsterdam en Den Haag. De kaart heeft, volgens een oude inventaris van het RAO ooit bij een atlas gehoord, maar of de hele atlas van zijde was?

Detail kaart NL-ZlHCO_0266_1937

Geallieerde ontsnappingskaarten
De Atlas du Royaume des Pays-Bas komt in vele archievencollecties voor, soms een eerdere editie, al dan niet compleet, een enkele keer opgedragen aan een belangrijk persoon, gebonden of ongebonden. Direct gedrukt op linnen of zijde zie je zelden. Weet Google raad? Op www.historischecartografie.nl staat een lezing van Yvette Hoitink over ontsnappingskaarten op zijde. Geallieerde vliegeniers kregen naast het benodigde bommen- en wapenarsenaal een pakket mee voor noodgevallen. Dit bestond uit een zakje met geld, een kompas, een zaagje én een kaart gedrukt op zijde. Zie hier zijde; licht, sterk, kon heel klein worden opgevouwen en scheurde niet zo gemakkelijk als papier. Volgens de presentatie van Hoitink werden er ongeveer 150.000 kaarten uitgedeeld aan geallieerde vliegeniers. Van onze kaart uit 1839 ligt slechts eentje in het HCO-depot.

Hoofdbrekens
Het gebruik van zijde als drager werd dus ook in de Tweede Wereldoorlog nog toegepast. Zou onze ook zijn meegegeven aan een militair? De kaart ligt al een tijdlang plat geborgen, maar door de verkleuringen in de stof zijn vroegere vouwen te ontwaren; 32 facetten. Dat maakt het tot een klein handzaam pakketje, dat van papier veel dikker zou zijn geweest, bovendien zou het niet lukken om papier 32 keer te vouwen. Maar de vraag waarom de kaart op zijde is gedrukt, blijft onbeantwoord.

Om te scannen bezorgde de kaart ook een paar hoofdbrekens, maar die zijn wel opgelost. Het ene scanapparaat was ongeschikt, omdat de kaart te groot bleek voor de glasplaat. Voor de doorvoerscan was de stof te slap. Het risico dat de stof zou beschadigen is onaanvaardbaar. Hoe te handelen? Onze scanmedewerker Aly Beekhof bedacht dat als de kaart ondersteund werd met blauw bufferpapier er niets aan de hand was. De blauwe rand zichtbaar op de scan is het ondersteunende vel. Geniaal.

En verder: algemene of specifieke informatie over kaarten op zijde uit alle tijdvakken is welkom.

– Ester Smit, kaartbeheerder, cluster Collectie