Terug naar het overzicht

Deze is wel heel klein

Voor u ligt een kaart waarop Overijssel schematisch is weergegeven. De kaart zelf is gedrukt, erboven staat getiteld ‘Kaartje van Overijssel’. Hij is maar klein; nog geen 15×17 centimeter. We zien stippen en rondjes, en waterwegen: Dedemsvaart, Vecht en Regge, Meppelerdiep, Zwartewater, IJssel en Schipbeek. Er staan dikke lijnen met de kleuren blauw, rood, groen en geel. In de tekst eronder wordt duidelijk dat de kleuren de drie regio’s (arrondissementen) I Zwolle, II Arrondissement Deventer en tenslotte III van Almelo schematisch weergegeven. De rode lijn bovenaan geeft globaal – met twee penseelstreken, zo lijkt het – de Drents-Overijsselse grens aan.

Oude Gemeentearchief
Het kaartje hoorde vroeger bij de kaartcollectie van het Gemeentearchief Zwolle. Bij het samengaan met het Provinciaal Rijksarchief Overijssel kwam deze in een van de kaartencollecties van het Historisch Centrum Overijssel terecht. Alle kaarten die vroeger onder het Gemeentearchief vielen, hebben nu toegangsnummer 1678. Deze kaart heeft inventarisnummer 298 in die toegang. Dat de kaart ooit is aangekocht staat buiten kijf, maar met welk doel de kaart is gemaakt en door wie? In vroegere tijden, lang geleden, is het blad eens bijgesneden. Het is daardoor niet duidelijk te zien of de kaart uit een atlas of boekje komt of niet. Hoe oud de kaart is, weten we ook niet; er staat geen jaartal op. We worden niet veel wijzer.

In ieder geval is de kaart ouder dan 1866, want na dit jaar werd het koninkrijk Hanover (zoals het er op gedrukt staat) opgeslokt door het koninkrijk Pruisen (dat kort gezegd in 1871 opging in het Duitse Rijk). Of het er zorgvuldig op is aangegeven valt te betwijfelen, omdat de Hannovers-Pruisische grens op ongeveer twee derde van de Overijsselse oostgrens lag. Maar het was de kaartmaker helemaal niet te doen om Hannover, Pruisen of zelfs Duitsland, maar om Overijssel. De ‘prentenvriendjes’ worden uitgenodigd om op reis te gaan door de Overijsselse plaatsen en dorpen ‘volgens de aangeduide cijfers’.

Atlas des enfans
In het blad Caert-Thresoor (in jaargang 39 nummer 1) is onlangs een interessant artikel verschenen van de hand van Dr. Peter van der Krogt over de zogeheten Atlas des enfans. In 1758 werd er voor het eerst een ‘geographische oefening’ voor kinderen gepubliceerd, in Amsterdam. Het ging om een boekje (atlasje) om kinderen spelenderwijs kennis te laten maken met aardrijkskunde (topografie). Nadat het atlasje in 1720 in het frans werd vertaald, veroverde deze Nederlandse uitvinding heel Europa. In de 99 jaren die volgden verschenen meer dan tachtig edities in acht talen. De kaartjes werden steeds nauwkeuriger, de oefeningen steeds uitgebreider. Later wonnen de ‘schoolatlassen’ meer en meer terrein.

Nauwkeurig is dit kaartje zeker niet en de oefening is alleen topografisch. Waarschijnlijk is dit kaartje nooit toegepast voor een dergelijke Atlas des enfans maar het zou wel een uitgangspunt kunnen zijn geweest voor dit exemplaar. De eerste zin …’mijne vrolijke prentenvriendjes!’ komt enigszins dociel over, maar zelfs voor onderwijsdoelen hoeft het nog niet eens te zijn gemaakt. Onderwijs? Liefhebberij? Centsprent? Over de reden waarom deze kaart is vervaardigd tasten we in het duister.

Dat neemt niet weg dat de kaart in het oog springt. Door de vier dikke kleurige lijnen lijkt de kaart bijna kalligrafisch. Met samengeknepen ogen zien we pas de details. En voor wie zin heeft: hier kan de topografische kennis van de plaatsen in Overijssel weer worden bijgespijkerd. We moeten toch binnenblijven, dan maar – beste kaartvrienden – spelenderwijs op reis!

– Ester Smit, cluster Collectie